नेपालको विदेश नीति व्यवहारिक राष्ट्रिय हितभन्दा बढी ‘समदुरी’ भन्ने शब्दमा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ। समदुरी सिद्धान्त आफैंमा गलत होइन, तर जब यो ठोस रणनीति, आर्थिक लाभ र कूटनीतिक स्पष्टताविहीन केवल नारामा सीमित हुन्छ, तब यो देशको हितभन्दा बोझ बन्छ। आजको विश्व राजनीति आदर्शभन्दा परिणाममुखी छ, जहाँ राष्ट्रहरूले आफ्नो हितलाई केन्द्रमा राखेर सम्बन्ध विस्तार गर्छन्।
नेपालको भू–राजनीतिक अवस्थिति संवेदनशील छ। दुई ठूला शक्ति राष्ट्रबीच रहेको देशका लागि सन्तुलन आवश्यक छ, तर सन्तुलनको अर्थ निष्क्रियता वा अस्पष्टता होइन। हाम्रो विदेश नीतिले कहिलेकाहीँ यस्तो सन्देश दिन्छ—हामी कसैलाई पनि स्पष्ट रूपमा बुझ्न नचाहने, न त कसैसँग गहिरो साझेदारी गर्न चाहने। यसले मित्र राष्ट्रहरूलाई समेत अन्योलमा पार्छ।
विदेश नीति केवल कूटनीतिक शिष्टाचार होइन, यो आर्थिक विकास, व्यापार, लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण र राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। तर ‘समदुरी’को नाममा हामी अवसर गुमाइरहेका छौँ। स्पष्ट प्राथमिकता नतोक्दा न त हामीले ठूला परियोजनामा निर्णायक लाभ लिन सकेका छौँ, न त अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा बलियो आवाज निर्माण गर्न सकेका छौँ।
आज आवश्यकता छ—आदर्शभन्दा माथि राष्ट्रिय हित राख्ने विदेश नीति। मित्रता सबैसँग हुन सक्छ, तर साझेदारी रणनीतिक र परिणाममुखी हुनुपर्छ। कूटनीति भावनाले होइन, तथ्य, आँकडा र दीर्घकालीन लक्ष्यले निर्देशित हुनुपर्छ। ‘समदुरी’ तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यो देशको समृद्धि, सुरक्षा र स्वाभिमानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ।
नेपालले अब स्पष्ट रूपमा सोध्नुपर्छ—हाम्रो विदेश नीतिले देशलाई के दियो? यदि जवाफ अस्पष्ट छ भने, नीति होइन, सोच बदल्नुपर्ने समय आएको छ।